Yn 2023 cynhaliodd Partneriaeth Bwyd Sir Fynwy gynllun grantiau cymunedol a oedd yn agored i sefydliadau trydydd sector, grwpiau cymunedol a mentrau cymdeithasol sy’n cyfrannu at fudiad bwyd da Sir Fynwy. Yn y gyfres hon o erthyglau, rydym yn ymweld â rhai o’r ymgeiswyr llwyddiannus i ddarganfod sut y gwnaethant ddefnyddio eu grantiau a beth sy’n digwydd nawr. Heddiw rydyn ni gyda’r prosiect Please Eat the Garden (PEG) sy’n cael ei redeg gan Usk Together for the Climate.

Mae’n brynhawn hwyr poeth a heulog pan fyddaf yn cyrraedd yr ardd, sydd wrth ochr Hyb Cymunedol Brynbuga. Rwy’n cerdded o dan fwa pren a heibio i botiau a gwelyau uchel yn llawn planhigion bwytadwy a blodau hyfryd, trwchus. Mae popeth yma yn ffynnu ac yn edrych yn wirioneddol, iach iawn. Rownd y gornel rwy’n dod o hyd i’r gwirfoddolwyr, o dan arweiniad Cam, sydd yng nghanol un o’u sesiynau mentora rheolaidd gan Tyfu Caerdydd. Mae Please Eat the Garden yn fenter newydd, ac mae Cam a’r gwirfoddolwyr eraill yn gweithio’n galed i’w gosod ar sylfaen gadarn fel bod pawb yn teimlo eu bod yn cael eu cynnwys yn y ffordd y mae’r ardd yn cael ei rhedeg, a does dim un person yn cario gormod o’r llwyth. Mae taro’r cydbwysedd hwnnw’n hollbwysig ar gyfer prosiectau sy’n cael eu harwain gan wirfoddolwyr, ac felly mae’n wych gweld pawb yma’n meddwl am bethau mor ofalus.

Mae Usk Together for the Climate yn grŵp ymbarél ar gyfer llawer o brosiectau lleol sydd i gyd yn cyfrannu at wneud Brynbuga yn dref sy’n fwy cyfeillgar i’r blaned ac sy’n ymwybodol o’r hinsawdd gyda naws gymunedol gref. Fel y dywed Cam,

‘Diben y prosiect PEG yw darparu cyfleoedd i ddysgu am fwyd a thyfu ac i feithrin diwylliant o rannu.’

A dyna’n union beth sy’n digwydd. Mae gan y prosiect ddau safle: prif ardd yn yr Hyb Cymunedol a safle bwydo yn yr ardd gyhoeddus yn Neuadd y Sir, lle mae tîm PEG yn tyfu planhigion yn y tai gwydr ac yn storio rhai o’u hoffer mwy swmpus. Gall unrhyw un gymryd rhan mewn tyfu a gofalu am y planhigion, a – dyma’r darn gorau – gall unrhyw un fynd draw i gynaeafu’r cynnyrch. Nid oes angen i chi fod yn wirfoddolwr rheolaidd hyd yn oed: mae’r bwyd yno i bawb – blasus, ffres ac ecogyfeillgar. Pan fydd cnwd yn barod, mae’r gwirfoddolwyr fel arfer yn cynaeafu’r cynnyrch a’i roi yn ardal y pantri yn yr ardd i bobl fynd ag ef; os nad oes dim yn y pantri, ewch i’r ardd i weld beth allwch chi ddod o hyd iddo. Pan ymwelais, roedd amrywiaeth o ddail salad a blodau bwytadwy yn barod i’w pigo, gyda courgettes, ffa a mefus wrthi yn aeddfedu. Nid oes dim byd tebyg i fefus wedi’u cynhesu’n ffres yn yr haul, oes yna?

Fe wnaeth grant Partneriaeth Bwyd Sir Fynwy ddyfrhau hedyn uchelgais y gymuned: roedd y gwirfoddolwyr yn gwybod beth roedden nhw eisiau ei wneud, ac roedd ein grant yn gadael iddyn nhw fwrw ymlaen ag ef. Fel y dywedodd un gwirfoddolwr:

‘Rydym wedi trawsnewid llecyn diffrwyth, gwag yn ardd a man eistedd deniadol a chynhyrchiol.’

Talodd y grant am adeiladu pedwar gwely, y bwa croeso, a’r silffoedd ar gyfer y pantri, yn ogystal â gorsaf hadau, dau gynhwysydd te gwrtaith (i fragu gwrtaith hylifol o ddanadl poethion a chomfrey), a phlanhigion, hadau, offer, a chompost. Mae’r gwirfoddolwr Jon Prince yn haeddu sylw arbennig am ei waith yn adeiladu’r gwelyau uchel hardd – a llawer o ddiolch hefyd i Garchar Brynbuga am gyfrannu dwy fainc bren, fel y gall ymwelwyr eistedd a mwynhau’r ardd o’u cwmpas.

Wrth i’r sesiwn fentora ddod i ben, mae’n amser dechrau gweithio. Daw’r caniau dyfrio allan a phawb yn bwrw ati i weithio yn yr ardd a nodi’r newidiadau ers eu hymweliad diwethaf. Mae’n amlwg eu bod nhw i gyd yn hoff iawn o’u gardd, ac maen nhw’n gwybod yn union faint mae pob planhigyn wedi tyfu dros y diwrnodau diwethaf. Mae planhigyn ffa yn cael ei wylio’n ofalus wrth iddo wneud ei ffordd i fyny’r bwa o ddydd i ddydd; mae’r suran, a oedd yn achosi pryder rhyw wythnos yn ôl, wedi gwella ac mae bellach yn ffynnu (mae’n hoffi llawer o ddŵr, mae’n debyg); ac er nad yw’r ffa llydan yn dringo i fyny eu cynheiliaid fel y dylent, maent yn dal i dyfu’n dda. Mae rhywun yn sylwi bod y mefus yn tyfu’n dda, ac felly mae Mike yn llenwi rhai potiau â chompost ac yn gosod yr egin hir, hyblyg ynddynt. Byddant yn ymwreiddio, yn cael eu bwydo gan y rhiant-blanhigyn, ac ymhen ychydig wythnosau bydd yn ddiogel torri’r rhedwr – fel torri’r llinyn bogail ar ôl geni babi – a bydd y planhigion newydd yn gallu byw’n annibynnol a pharatoi i blodeuyn a ffrwyth yr haf nesaf.

Mae’r gymuned ehangach yn cymryd rhan hefyd. Mae’r gwirfoddolwyr yn dweud wrthyf eu bod yn cyfarfod â phobl yn yr ardd yn rheolaidd yn casglu dail salad fel roced a mwstard (sydd mor ddrud i’w prynu, mor hawdd i’w tyfu), a bod eu grŵp o wirfoddolwyr yn ehangu’n raddol wrth i’r gair ddod allan. Mae llawer i’w wneud ar draws y ddau safle, felly mae croeso i bob help llaw. Wrth i ni weithio, mae Linda yn mynd ati i wneud ei gwaith dyfrio ar safle Neuadd y Sir a gwirio’r cynnydd yno. Mae yna rota dyfrio wedi’i chynllunio’n dda, sy’n dibynnu ar bawb yn cofio eu slot er mwyn peidio â siomi eu cymrodyr. Mae hyn yn wir yn waith tîm ar waith wrth i gymuned ddod at ei gilydd i fwydo ei hun, fel sydd wedi bod yn digwydd ar draws y byd, i gyd drwy hanes. Efallai eich bod yn meddwl mai dim ond ychydig o lysiau yw hyn mewn un dref fach Gymreig, ond mae’n rhan o rywbeth llawer, llawer mwy: y stori wych am bobl yn cydweithio i gynaeafu maeth o’r haul, glaw a phridd, sydd wedi bod yn datblygu ar draws ein planed am filoedd o flynyddoedd.

Wrth i mi baratoi i adael, gofynnaf i un neu ddau o’r gwirfoddolwyr pam y gwnaethant ymuno â’r prosiect. Maent yno am lawer o resymau: ymunodd rhai yn sgil eu cariad at arddio, eraill i ddysgu, eraill am gwmnïaeth ac i deimlo’n rhan o rywbeth gwerth chweil y tu allan. Mae’n amlwg o’m hymweliad eu bod nhw i gyd yn cael yr holl bethau hynny – a rhywfaint o fwyd blasus i’r fargen.

A’r dyfodol? Mewn gwirionedd, megis dechrau y mae pethau yn yr ardd gymunedol fach arbennig hon. Maent yn cynnal cwpl o ddigwyddiadau lansio dros yr haf, ac yn yr hydref maent yn bwriadu cynnal diwrnod cynaeafu afalau ar gyfer eu chwaer brosiect, Together for the Pies. Maent hefyd yn gwella eu harwyddion a’u cyhoeddusrwydd ac yn gobeithio recriwtio mwy o wirfoddolwyr. Yn y tymor hwy, hoffent ddefnyddio’r ardd ar gyfer gweithdai, ac yn llai ffurfiol fel gofod ar gyfer sgyrsiau am sut y gallwn fwydo ein cymuned a ffynnu tra’n bod yn ei wneud.